NASZA GMINA


Gmina Szydłowo znajduje się w północnej części województwa wielkopolskiego i zachodniej powiatu pilskiego. Jej głównymi walorami są: duża lesistość, niezanieczyszczone ściekami rzeki i jeziora, stosunkowo dobre gleby, położenie przy głównych trasach krajowych. W ostatnich latach zmodernizowano i rozbudowano tutaj całą infrastrukturę. Gmina zwodociągowana jest w 80 procentach. Większość wsi jest również skanalizowana, m.in. Stara Łubianka, Szydłowo, Jaraczewo.
Do prawie wszystkich miejscowości poprowadzone są linie telefoniczne.
Przeciętna wielkość gospodarstw na terenie gminy wynosi 17,3 ha. W uprawie dominują zboża oraz rzepak. Obok rolnictwa ważną gałęzią gospodarki jest leśnictwo. Lesistość tego terenu wynosi ok. 40 procent. W gminie dominują, więc przede wszystkim jednostki gospodarcze związane z obsługą rolnictwa.
Znajduje się również kilka zakładów wytwórczych i montażowych: w Dolaszewie – produkcja betonów i elementów betonowych, w Szydłowie – montaż elementów oświetleniowych, w Tarnowie – ceramika szlachetna, w Starej Łubiance – elementy odlewnicze aluminiowe, w Krępsku – wytwórnia surowców mineralnych. W okolicach Kotunia gmina zasobna jest również w bogate złoża wód mineralnych.
Funkcję uzupełniającą dla gospodarki stanowi turystyka. Na terenie gminy znajdują się dwa rezerwaty przyrody: ,,Smolary’’ i ,,Kużnik’’. W projektach jest również utworzenie rezerwatu krajobrazowego o nazwie ,,Dolina Rurzycy’’. Przez gminę przebiegają również międzyregionalne odcinki tras rowerowych, a także szlaki wodne: Piławy i Rurzycy. Rzeki te, a także jeziora obfitują w atrakcyjne pod względem wędkarskim gatunki ryb. Na terenie gminy znajdują się również prywatne stawy hodowlane i łowiska komercyjne. Przybywający w te tereny turyści mogą skorzystać z dobrze rozwiniętej bazy noclegowej zlokalizowanej w kilku hotelach i gospodarstwach agroturystycznych, a także z doskonale przygotowanego centrum rekreacyjnego przy Zespole Szkół w Szydłowie. Atrakcyjność turystyczną gminy podnoszą liczne zabytki, zwłaszcza budownictwa sakralnego (Skrzatusz). Godne obejrzenia są także cmentarze z początków wieku XIX (Kłoda) oraz dwory i pałace zlokalizowane w: Jaraczewie, Kotuniu, Skrzatuszu, Starej Łubiance, Nowym Dworze.

POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO NATURALNE

Gmina Szydłowo jest położona w zachodniej części powiatu pilskiego i równocześnie na północnych róbieżach województwa wielkopolskiego. Zajmuje powierzchnię 267 km2, którą zamieszkuje ponad 7200 mieszkańców. Graniczy z gminami: Trzcianka, Jastrowie, Krajenka, Tarnówka, Wałcz (województwo zachodniopomorskie) oraz bezpośrednio z miastem Piła. Większą część terenu gminy stanowią obszary związane z produkcją rolną. Znaczną część zajmują lasy i jeziora, które stanowią doskonałą bazę turystyki: pieszej, rowerowej oraz kajakowej. Siedziba administracyjna znajduje się w Szydłowie, które położone jest w centralnej części gminy, przy drodze wojewódzkiej Piła-Gorzów.
W gminie zlokalizowanych jest osiemnaście wsi sołeckich (Szydłowo, Jaraczewo, Skrzatusz, Pokrzywnica, Leżenica, Gądek, Róża Wielka, Dolaszewo, Kotuń, Zawada, Stara Łubianka, Nowa Łubianka, Krępsko, Tarnowo, Dobrzyca, Kłoda, Kolonia Leżenica, Nowy Dwór). Największą miejscowością pod względem liczby mieszkańców jest Stara Łubianka, zaś najmniejszą – Wildek.
Gmina ma bardzo atrakcyjnie ukształtowaną powierzchnię. Najwyżej położony punkt stanowi Dąbrowa Góra (Dąbrówka) o rzędnej 207 m. n.p.m. Usytuowana jest około dwóch kilometrów na północ od wsi Szydłowo. Najniżej położony punkt o rzędnej 58 m. n.p.m. to dolina rzeki Rudy (Piły) – na północ od Jeziora Rudnickiego.
Na terenie gminy wyróżnić można dwie zasadnicze jednostki morfogenetyczne. Południowo-zachodnia część wchodzi w skład Pojezierza Wałeckiego, położona jest na falistej wysoczyźnie morenowej. Powstanie jej należy wiązać z recesją lądolodu z północnej części Wysoczyzny Poznańskiej. Powierzchnię tej wysoczyzny urozmaica ciąg wzgórz czołowo-morenowych (na północ od miejscowości: Dolaszewo, Szydłowo, Jaraczewo, a na południe od Starej Łubianki i Skrzatusza) i pagórków kemowych, występujących przed wszystkim w rejonie: Nowego Dworu i Róży Wielkiej oraz na zachód od tej wsi. Tereny te nazwano Pagórkami Różewskimi. Powstanie tych form na wysoczyźnie morenowej wiązać należy z fazą chodzieską, oscylacją wyrzycką, ostatecznie jednak rzeźbę tę ukształtowała oscylacja strączyńsko- zawadzka. Na wysoczyźnie morenowej znajduje się kilka zagłębień bezodpływowych wypełnionych oczkami polodowcowymi lub zabagnionych.
Północno-zachodnia i częściowo południowa część gminy położona jest w obrębie doliny Gwdy- jest to fragment sandru Gwdy, który powstał w wyniku akumulacyjnej działalności wód roztopowych lodowca skandynawskiego w okresie pomorskiego zlodowacenia bałtyckiego. Efektem jego działalności jest lekko sfałdowany krajobraz pocięty dolinami rzecznymi: Gwdy, Rurzycy, Piławy, Dobrzycy i Rudy (Piły), o stromych zboczach – od kilku do ponad dwudziestu metrów.
W południowej części – w obrębie doliny Gwdy – znajdują się podmokłe płaszczyzny zastoiskowe nazywane: Bagno Dolaszewskie , Bagno Kotuń. Naturalny krajobraz gminy został miejscami przeobrażony przez działalność człowieka. Chodzi tu o wyrobiska po eksploatacji kruszywa: w Krępsku, Nowej Łubiance, Kłodzie, na południe od wsi Dąbrowa, przy granicy z gminą Trzcianka oraz nasypy kolejowe, wiadukty i drogi.
Generalnie rzecz biorąc, gmina Szydłowo leży w obrębie mezoregionów: Pojezierze Wałeckie i Dolina Gwdy , należących do makroregionów północnej Wielkopolski.
Powierzchnia terenów stale porośniętych roślinnością na terenie gminy Szydłowo wynosi 12 314 ha, co stanowi 46 proc. jej obszaru. Na ową zieleń składają się:
§ Tereny leśne – 10 670 ha,
§ Tereny zadrzewione i zakrzewione – 71 ha,
§ Pastwiska – 985 ha,
§ Zieleń osiedlowa – 18 ha.
W gminie tej – oprócz niewielkich śródleśnych jeziorek i prywatnych stawów hodowlanych ryb, przy których usytuowane są również komercyjne łowiska wędkarskie.

Z PRZESZŁOŚCI GMINY

Do 1975 roku gmina Szydłowo wchodziła w skład powiatu wałeckiego. Jej centrum administracyjne – Szydłowo w źródłach historycznych określane jest mianem Biała Góra. Pierwotnie był to sad należący do starostwa ujskiego.
Zabytki archeologiczne odnajdywane na terenie tej gminy świadczą, że zamieszkiwana ona była od tysięcy lat w okresie wczesnego średniowiecza były to tereny pograniczne, porośnięte puszczami. Osadnictwo było tu rzadkie i skupiało się wokół grodów – danych na ten temat jest niewiele.
Około 1300 roku tereny między Drawą a Gwdą oraz rzeką Notecią na południu zostały opanowane przez margrabiów branderburskich na blisko pół wieku, którzy rozpoczęli kolonizację tych ziem, zasiedlali je głównie niemcy. W skład państwa polskiego ponownie włączone zostały w 1368 roku. Po pokoju toruńskim w 1466 roku tereny te przestały pełnić rolę wąskiego korytarza, oddzielającego ziemie zachodnie od Rzeszy Niemieckiej oraz w pełni poddane zostały wpływom Polski. Od tego też czasu aż do pierwszego rozbioru (za wyjątkiem okresu wojen szwedzkich) ziemie te pozostawały we względnym spokoju. Dzięki temu rozwijał się tu handel, rzemiosło. Zwiększała się liczba ludności. Wyraźny rozwój tych ziem zaobserwować można dopiero w drugiej połowie XVI wieku, kiedy to Wałcz został grodem starościńskim i stolicą dużego powiatu, w skład, którego weszły tereny obecnej gminy Szydłowo. Obecna jej stolica nie należy jednak do najstarszych miejscowości w tym regionie. Dopiero w 1585 roku starosta Stanisław Górka wystawił
Piotrowi Schmidtowi przywilej na założenie tu wsi. Sołectwo to otrzymał on za opłatą dwustu florenów. Jeszcze w roku 1782 sołectwo to znajdowało się w rękach rodziny Schmidtów. Siedem lat później w Szydłowie było 38 dymów (według „Historia powiatu wałeckiego w zarysie” Z.Boras, R.Walczak, A.Wędzik, Wydawnictwo Poznańskie 1961 rok).
Najstarszą miejscowością na terenie dzisiejszej gminy Szydłowo jest Skrzatusz, wzmiankowany już w XV wieku. Wieś została założona prawdopodobnie już w 1400 roku. Z 1438 roku zachował się najstarszy dokument potwierdzający dwóm sołtysom ich posiadłości i swobody. Po utworzeniu starostwa nowodworskiego w 1650 roku Skrzatusz zostaje do niego przyłączony i staje się jego siedzibą. Pierwszym starostą nowodworskim był Ludwik Wejher, mąż Katarzyny z Denhofów Wejherowej. Samodzielna parafia powstała w 1660 roku dzięki staroście nowodworskiemu Wojciechowi Konstantemu Brezie z Goraja (później wojewodzie kaliskiemu, a następnie poznańskiemu), który wystawił tu szpital a w latach 1687-1694 barokowy murowany kościół-sanktuarium należący do najciekawszych zabytków Wielkopolski. Wieś ulegała częstym pożarom w 1610 i 1640 roku. Na początku XVIII wieku wojny i przemarsze wojsk tak ją wyludniły, że w 1729 roku zamieszkiwało ją: 8 chłopów i czterech sołtysów, ale już w 1789 roku były w niej 64 dymy. Szkoła znajdowała się tu już w 1641 roku.
Przed 1500 rokiem istniała Stara Łubianka, która otrzymała przywilej w 1557 roku. Należący do Skrzatusza folwark Nowy Dwór założono około 1560 roku. Pokrzywnica otrzymała przywilej w 1579 roku. Istniały tu grunty łanowe piechoty wybranieckiej.
Jaraczewo, wzmiankowane w 1596 roku, było wydzierżawione przez króla szlachcie. O innych miejscowościach mamy niewiele wiadomości dotyczących ich początków: Róża Wielka wzmiankowana jest w 1555 roku, Gądek Młyn w 1567 roku, Cyk Młyn w 1586 roku, Dolaszewo w 1585 roku, Krępsko w 1590 roku, Dobrzyca około 1600 roku, Leżenica należąca do dóbr królewskich na początku XVII wieku.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku ziemia wałecka wraz z terenami obecnej gminy Szydłowo weszła w skład okręgu nadnoteckiego, a w 1816 roku została przyłączona do prowincji Prus Zachodnich. Administracyjnie należała do regencji kwidzyńskiej. Na czele powiatu stanął landrat, któremu podlegali urzędnicy powiatowi i magistraty miast. Zaprowadzono nowe sądownictwo z językiem niemieckim. Pod względem administracji kościelnej dekanat wałecko-czarnkowski należał nadal do diecezji poznańskiej.
Po wprowadzeniu na początku XIX wieku reform społecznych zniesiono osobiste poddaństwo chłopów oraz uwłaszczono ich na części lub całości posiadanej ziemi. Wtedy to obok samodzielnych wsi, o okrojonym obszarze uprawy, powstały duże, junkierskie kapitalistyczne folwarki, oparte o pracę najemną. Obszar tych folwarków bezpośrednio po uwłaszczeniu wzrósł do 50% uprawianej ziemi. Stało to się drogą zakupu po bardzo niskiej cenie gospodarstw chłopskich obarczonych ciężarami. W 1885 roku we wsiach położonych na południu powiatu, jak: Dolaszewo, Kotuń, Pokrzywnica, Kłoda, do junkierstwa należało prawie 100% ziemi. Poszczególne majątki były w różnych rękach. Trochę uszczuplił wielką własność kryzys w Niemczech w końcu XIX wieku i przeprowadzone równocześnie prywatne parcelacje na południu powiatu, ale utrzymała się ona do 1945 roku. W majątkach junkierskich opartych na zasadach kapitalistycznych zmianom uległy techniki uprawy. Po 1850 roku w majątkach zaczęto używać maszyn rolniczych. W powiązaniu z rolnictwem istniał drobny przemysł: gorzelnie, młyny, krochmalnie, kuźnie, folusze. O wiele wolniej rozwijały się gospodarstwa chłopskie, gdzie do około 1880 roku stosowano trójpolówkę i używano prymitywnych narzędzi. Dopiero na początku XX wieku gospodarka chłopska podniosła się do poziomu nowoczesnego rolnictwa.
Po I wojnie światowej powiat wałecki, wcielony do Marchii Granicznej, stał się terytorium peryferyjnym o słabym zaludnieniu. Przyczyną, zmniejszania się liczby ludności była emigracja, głównie nisko opłaconych mieszkańców wsi, do przemysłowych rejonów Niemiec. Aby temu zapobiec parcelowano majątki obszarnicze i tworzono średniorolne gospodarstwa, na których osiedlano kolonistów niemieckich. Nie zdołano jednak powstrzymać odpływu Niemców na zachód. W tym czasie z obawy prześladowań ze strony hitlerowców miejscowa ludność coraz mniej podkreślała swoje polskie pochodzenie. Obecnie trudno stwierdzić ilu Polaków mieszkało wtedy w powiecie wałeckim. Na terenie gminy Szydłowo najwięcej rodzin polskich mieszkało w Skrzatuszu, gdzie jeszcze w 1934 roku w kościele głoszono kazania odpustowe w języku polskim. Dopiero po wyzwoleniu w 1945 roku, po 173 latach zaboru, tereny ziemi wałeckiej i gminy Szydłowo zostały przywrócone Polsce.

POMNIKI I REZERWATY PRZYRODY

Na terenie gminy Szydłowo znajduje się pięćdziesiąt drzew bądź ich skupisk zaliczane do pomników przyrody. Są to głównie: stare dęby, lipy, buki, modrzewie, wiązy oraz cyprisiki Lawsona. Te ostatnie występują w Nowym Dworze na dawnym cmentarzu ewangelickim. Jeden z nich ma obwód 122 cm., wysokość 22m., a korona jego zajmuje powierzchnię 13 m.
W leśnictwie Łubianka Nadleśnictwa Zdrojowa Góra znajduje się gniazdo orła bielika, a w leśnictwie Zawada tegoż samego nadleśnictwa-gniazdo bociana czarnego.
Z atrakcyjniejszych skupisk pomnikowych drzew wymienić należy: w Dobrzycy (dwa buki zwyczajne, lipa szerokolistna, pięć świerków pospolitych – o obwodach od 200 do 290 cm., wysokości od 23 do 28 metrów), w obrębie Zdrojowa Góra Nadleśnictwa Zdrojowa Góra (7 dębów szypułkowych występujących w drzewostanie mieszanym z przewagą sosny).
Ciekawym elementem krajobrazu gminy są dwa rezerwaty przyrody: ,,Smolary” i ,,Kuźnik”. ,,Smolary” jest to rezerwat torfowiskowy, w którym przedmiotem ochrony jest naturalna roślinność torfowiskowa mechowisk, obfitująca w rzadkie gatunki mszaków. Rezerwat ten został utworzony na terenie Nadleśnictwa Płytnica. ,,Kuźnik” – tylko niewielki fragment znajduje się w granicach gminy Szydłowo. Jest to rezerwat głównie krajobrazowy. Znajduje się on na terenie Zdrojowa Góra. Przedmiotem ochrony jest leśno- jeziorny krajobraz dwóch rynien jeziornych o zróżnicowanej roślinności.
W projektach znajduje się utworzenie rezerwatu krajobrazowego o nazwie ,,Dolina Rurzycy”, którego końcowa część będzie znajdować się na terenie gminy Szydłowo. Na terenie projektowanego rezerwatu występują 23 gatunki roślin chronionych. Jego położenie sąsiadować ma z rezerwatem ,,Smolary”. Przedmiotem ochrony w tym rezerwacie będzie ciąg jezior rynnowych, połączonych rzeką Rurzycą.
Projektowany jest również Wałecki Park Krajobrazowy, który obejmie północną część gminy Szydłowo. Teren ten wyróżnia się ciekawymi elementami przyrodniczymi, a historycznie związany jest z walkami o przełamanie Wału Pomorskiego.

NAJWAŻNIEJSZE ZABYTKI

O kilkusetletniej historii tej ziemi świadczy stosunkowo duża liczba obiektów wpisanych do rejestru zabytków.

 

BUDOWNICTWO SAKRALNE

· Do najstarszych budowli sakralnych należy kościół parafialny w Skrzatuszu pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.
Skrzatusz, choć nie tak znany jak Rokitno czy Paradyż, szczyci się jednak wielowiekową tradycją i przyciąga wiernych. Wieś ta w 1438 roku otrzymała przywileje zrównujące ją z Wałczem w prawach miejskich. Dla religijnych dziejów Skrzatusza ważniejszy jest rok 1575, kiedy do kościoła sprowadzono cudami słynącą figurę Matki Bożej. Po rozbiorach sanktuarium było przez jakiś czas zajęte przez protestantów. Znawcy twierdzą, że cudowna figura Matki Bożej Skrzatuskiej – Pieta – pochodzi z pierwszej połowy XV wieku. Wykonana jest z drewna lipowego i przedstawia Maryję trzymającą na kolanach ciało zdjętego z Krzyża Jezusa. Do 1575 roku znajdowała się w kościele w Mielęcinie. O zmianie miejsca zadecydowały związane z reformacją zamieszki na tle religijnym. Innowiercy usiłowali zatopić czczony wizerunek w jeziorze. Historię tą przedstawiają iluzorycznie barokowe malowidła na sklepieniu i na ścianach bocznych, pochodzące z 1698 roku.
Od 1605 roku spisywano pod przysięgą zaistniałe cuda. W 1660 roku specjalna komisja diecezjalna stwierdziła wiarygodność cudów.
W latach 1687 – 1694 Wojciech Konstanty Breza wystawił okazałą świątynię. Kościół jest barokowy. Charakteryzuje go wnętrze salowe o sklepieniu kolebkowo – krzyżowym. Na początku obecnego wieku odkryto freski pochodzące z końca XVII wieku. Wyposażenie kościoła (ołtarze, konfesjonały, ambona) pochodzą z XVII i XVIII wieku. Ks. kardynał Józef Glemp 18 września 1988 roku dokonał koronacji cudownej figury.
Największe nasilenie ruchu pielgrzymkowego obserwuje się 15 sierpnia i w niedzielę po 15 września, czyli po uroczystości Matki Boskiej Bolesnej.
Oprócz walorów artystycznych i historycznych sanktuarium w Skrzatuszu jest głównym ośrodkiem kultu maryjnego w diecezji koszalińsko – kołobrzeskiej.

 

· Do ciekawych obiektów budownictwa sakralnego w gminie Szydłowo należy także drewniany kościół filialny w Zawadzie z XVII wieku oraz kościoły katolickie w: Dolaszewie i Róży Wielkiej (zbudowane w 1832 roku), Leżenicy, Starej Łubiance, Pokrzywnicy i Szydłowie.

 

· Ponadto w Dolaszewie, Szydłowie i Starej Łubiance znajdują się kościoły ewangelickie zbudowane w drugiej połowie XIX wieku. Natomiast przy kościołach w Skrzatuszu, Dolaszewie i Zawadzie są typowe dla tego regionu dzwonnice.

 

STARE CMENTARZE

· Przy kościołach w Dolaszewie, Krępsku, Leżenicy i Pokrzywnicy (z połowy XIX wieku).

· Cmentarze ewangelickie: Cyk, Gądek, Jaraczewo, Kłoda, Tarnowo, Zawada – pochodzące z XIX wieku.

 

INNE ZABYTKI

· Coch (Bryś) – park krajobrazowy z pierwszej połowy XIX wieku · Jaraczewo – spichlerz w zespole dworu i folwarku z przełomu XIX i XX wieku

· Skrzatusz – zespół dworsko-parkowy, dwór murowany z poł. XIX w. oraz park krajobrazowy

· Stara Łubianka i Nowy Dwór – zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem

· Dobrzyca – budynek elektrowni na rzece Gwdzie (pochodzący z lat 1909-1911) oraz młyn murowany z pocz. XIX w.

· Kotuń – zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem (park krajobrazowy, kilka domów oraz szkoła z końca XIX wieku)

· Na terenie gminy Szydłowo znajduje się 555 zewidencjonowanych i rozpoznanych stanowisk archeologicznych, objętych ochroną konserwatorską.

 

 

Copyright © Zespół Szkół w Szydłowie 2013

Zespół Szkół im. Janusza Korczaka
w Szydłowie
64-930 Szydłowo
tel,: (67) 216 11 29

Created by: